UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras (SOKÜM)
Somut Olmayan Kültürel Miras
Geleneksel Türk Okçuluğu UNESCO Temsilî Listesi’nde.
Geleneksel Türk Okçuluğu, 2019 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir. Bu sayfada somut olmayan kültürel miras kavramı, Türkiye’nin UNESCO süreci ve geleneksel Türk okçuluğunun bu alandaki yeri ele alınmaktadır.
Geleneksel Türk Okçuluğu, UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedildi.
SOKÜM nedir?
Somut olmayan kültürel miras; toplulukların, grupların ve kimi durumlarda bireylerin, kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar, temsiller, anlatımlar, bilgiler, beceriler ve bunlara ilişkin araçlar, gereçler ve kültürel mekânlar anlamına gelir.
Kavram, UNESCO’nun 32. Genel Konferansı’nın 17 Ekim 2003 tarihinde toplanan Genel Kurulu’nda onaylanarak yürürlüğe giren Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nde ele alınmıştır. Sözleşmenin birinci maddesinde, nelerin somut olmayan kültürel mirası oluşturduğu şu başlıklar altında açıklanmaktadır:
Dilin somut olmayan kültürel mirasın aktarılmasında bir araç işlevi gördüğü sözlü anlatımlar ve sözlü gelenekler
Gösteri Sanatları
Toplumsal Uygulamalar, Ritüeller ve Festivaller
Halk Bilgisi, Evren ve Doğa ile ilgili uygulamalar
El Sanatları Geleneği
Kültürel mirasın yaşamasını garanti altına alan süreç.
Tanımlar maddesinin 3. maddesinde geçen “Koruma”dan ne anlaşılması gerektiği şu şekilde açıklanmaktadır: Korumadan SOKÜM’ün yaşamasını garanti altına alma süreçleri anlaşılır.
Bu süreçler; tespit, belgeleme, araştırma, koruma altına alma, yok olmasını önleme, üretim, değerlendirme, kuşaktan kuşağa aktarımını sağlama, özellikle formel olan yani örgün ve olmayan yani kitle iletişim eğitim süreçlerinde bu kültürel mirasın farklı görünümlerinin yeniden canlandırılmasıdır.
Bu koruma süreçleri, tespit, belgeleme ve araştırmadan sonra “müzeleme”yi gerekli görmektedir.
Türkiye’nin UNESCO SOKÜM süreci.
Kısa adı UNESCO olan Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu’nun Paris’te 29 Eylül-17 Ekim 2003 tarihleri arasında toplanan 32. Genel Konferansı, 17 Ekim 2003 tarihinde “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi”ni kabul etmiştir.
Sözleşme, TBMM’nin 19.01.2006 tarihli oturumunda oy birliği ile kabul edilmiş, “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun” No: 5448, 21 Ocak 2006 tarih ve 26056 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve Türkiye’nin taraf olma süreci 27 Mart 2006 tarihinde tamamlanmıştır.
Sözleşmenin 16, 17 ve 18. maddelerine göre oluşturulan Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri bulunmaktadır. Bu listeler; İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi, Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi ve Korumanın İyi Uygulamaları Kaydı olarak adlandırılmaktadır.
Türkiye’nin ilk yazımları, Hükûmetler Arası Komite’nin 2008 yılında İstanbul’da gerçekleşen Üçüncü Olağan Toplantısı’nda, daha önce ilan edilen Başyapıtların 16. madde kapsamındaki Somut Olmayan Kültürel Miras Temsilî Listesi’ne alınmasıyla gerçekleşmiştir.
Aralık 2022 tarihi itibariyle Türkiye’nin Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kayıtlı 25 adet unsuru bulunmaktadır.
Teknik bilgi, talim geleneği ve ustalık aktarımıyla yaşayan bir kültür alanı.
Geleneksel Türk Okçuluğu, 2019 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir. Bu kayıt, okçuluğun yalnızca sportif bir faaliyet olarak değil; teknik bilgi, malzeme kültürü, talim usulleri, ritüeller, ustalık aktarımı ve tarihsel hafızasıyla birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Okçuluk kültürü; ok ve yay yapımından atış tekniklerine, talim geleneğinden meydan adabına, usta-çırak aktarımından tarihî kurumlara kadar geniş bir bilgi alanı üretmiştir. Bu yönüyle geleneksel Türk okçuluğu, somut olmayan kültürel mirasın temel unsurlarından olan bilgi, beceri, uygulama, araç ve kültürel mekân kavramlarıyla doğrudan ilişkilidir.
UNESCO listelerinde Türkiye
Aşağıdaki liste, Aralık 2022 tarihi itibariyle Türkiye’nin Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kayıtlı unsurlarını göstermektedir.
Meddahlık Geleneği
Mevlevi Sema Törenleri
Âşıklık Geleneği
Karagöz
Nevruz — Azerbaycan, Hindistan, İran, Kırgızistan, Özbekistan ve Pakistan ile ortak dosya. 2016 yılında dosya Afganistan, Azerbaycan, Hindistan, Irak, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Pakistan, Tacikistan ve Türkmenistan katılımı ile genişletilmiştir.
Geleneksel Sohbet Toplantıları — Yaren, Barana, Sıra Geceleri ve diğer
Alevi-Bektaşi Ritüeli Semah
Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali
Geleneksel Tören Keşkeği
Mesir Macunu Festivali
Türk Kahvesi ve Geleneği
Ebru: Türk Kâğıt Süsleme Sanatı
İnce Ekmek Yapımı ve Paylaşımı Geleneği: Lavaş, Katrıma, Jupka, Yufka — Azerbaycan, İran, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye ile ortak dosya
Geleneksel Çini Sanatı
Bahar Bayramı Hıdırellez — Makedonya ile ortak dosya
Dede Korkut-Korkut Ata Mirası: Kültürü, Efsaneleri ve Müziği — Azerbaycan ve Kazakistan ile ortak dosya
Geleneksel Türk Okçuluğu
Minyatür Sanatı — Azerbaycan, İran ve Özbekistan ile ortak dosya
Geleneksel zekâ ve strateji oyunu: Togyzqumalaq, Toguz Korgool, Mangala / Göçürme — Kazakistan ve Kırgızistan ile ortak dosya
Hüsn-i Hat, Türkiye’de İslam Sanatında Geleneksel Güzel Yazı
Çay Kültürü: Kimlik, Misafirperverlik ve Toplumsal Etkileşim Sembolü — Azerbaycan ile ortak dosya
İpek Böcekçiliği ve Dokuma için İpeğin Geleneksel Üretimi — Afganistan, Azerbaycan, İran, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan ile ortak dosya
Nasreddin Hoca / Molla Nesreddin / Molla Ependi / Apendi / Afendi Kozhanasyr Fıkra Anlatma Geleneği — Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ile ortak dosya
Islık Dili
Geleneksel Ahlat Taş İşçiliği
Kaynakça
- http://www.sokumenstitusu.org.tr/
- https://www.unesco.org.tr/
- https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-turkish-archery-01367